De uitdrukking d’ores et déjà betekent « vanaf nu », « vanaf heden ». Het functioneert als een vaste, onverbogen bijwoord, en wordt altijd op dezelfde manier geschreven, zonder koppelteken, met een initiële apostrof en een accent grave op de -a van « déjà ».
Het woord « ores »: een grammaticale fossiel uit het middeleeuws Frans
De meeste artikelen over deze uitdrukking beperken zich tot het herinneren aan de spelling. Het meest interessante punt ligt echter in het woord « ores », dat vandaag de dag door niemand meer alleen wordt gebruikt.
« Ores » komt van het Latijnse ha hora (« op dit uur »). In de middeleeuwen circuleerde het in verschillende vormen: « ore », « ores », « or ». We vinden het nog terug in de nevenschikkende voegwoord « or », dat een zin opent door deze aan het voorgaande te koppelen, en in het woord « dorénavant » (van « d’ore en avant », letterlijk « van dit uur in de toekomst »).
De uitdrukking « d’ores et déjà » koppelt dus twee termen die, afzonderlijk genomen, elk het idee van het huidige moment uitdrukken. « Ores » verwijst naar « nu » en « déjà » komt van het oude Frans « dès ja », waar « ja » afkomstig is van het Latijnse jam (« vanaf nu » of « op dit moment »).
Om de definitie van d’ores et déjà verder te onderzoeken, is het mechanisme hetzelfde als in « au jour d’aujourd’hui »: een historische redundantie die door gebruik onzichtbaar is geworden.
De -s van « ores » is geen meervoud. Het is een overblijfsel van de middeleeuwse bijwoordelijke vorm, gefixeerd met deze laatste medeklinker. Het verwijderen van deze -s zou een wijziging van een uitdrukking betekenen waarvan de spelling is vastgelegd door eeuwen van schriftelijke overdracht.
Spelling van « d’ores et déjà »: veelvoorkomende fouten om op te letten
De uitdrukking is vast en onverbogen. Geen van de componenten verandert, ongeacht de grammaticale context. De meest voorkomende fouten vallen in drie verschillende categorieën.
- Verwijdering van de apostrof: schrijven « dores et déjà » als één geheel is een fout. De « d’ » is de elisie van de prepositie « de » voor de klinker van « ores ».
- Toevoeging van koppelteken: de spelling « d’ores-et-déjà » bestaat niet. In tegenstelling tot uitdrukkingen zoals « peut-être » of « c’est-à-dire », neemt deze geen koppelteken.
- Verwarring met « d’ors »: het woord « or » (waardevol metaal) in het meervoud heeft hier niets mee te maken. « Ores » is een tijdsbepalend bijwoord, geen zelfstandig naamwoord.
Een eenvoudige regel om het te onthouden: de uitdrukking varieert nooit, in welke context dan ook. Het wordt op dezelfde manier geschreven in een contract, een e-mail of een roman.
Contemporary usage: an expression confined to the formal register
In de alledaagse taal wordt « d’ores et déjà » zelden gebruikt in spontane mondelinge communicatie. Het blijft een voorkeursgebied voor institutionele, juridische en journalistieke communicatie. Publieke rapporten, persberichten en administratieve teksten maken er regelmatig gebruik van, terwijl het dagelijkse gesprek de voorkeur geeft aan « déjà », « dès maintenant » of « désormais ».
Verschillende professionele schrijfgidsen plaatsen deze uitdrukking bovendien onder de formuleringen die een zin verzwaren zonder meerwaarde te bieden dan zijn directe synoniemen. In heldere schrijfwijze verkort het vervangen van « d’ores et déjà » door « désormais » of « dès maintenant » de zin en maakt deze leesbaarder.
In translation from English
Vertalers naar het Frans blijven « d’ores et déjà » gebruiken als equivalent van het Engelse already in een formele register. Het Cambridge Dictionary citeert bijvoorbeeld de vertaling « het proces heeft d’ores et déjà een eigen dynamiek verworven » om the process has already acquired a momentum of its own weer te geven. De uitdrukking blijft een marker van formele register in vertaling.
Synoniemen en vervangingscontexten
Het vervangen van « d’ores et déjà » vormt geen grammaticale moeilijkheid, aangezien al zijn synoniemen ook bijwoorden of bijwoordelijke uitdrukkingen van tijd zijn.
- « Dès maintenant »: de meest neutrale vervanging, geschikt voor alle registers.
- « Désormais »: voegt een nuance van blijvende verandering toe, nuttig wanneer de zin een nieuwe situatie beschrijft die zal aanhouden.
- « D’ores » alleen: in onbruik geraakt, verschijnt het soms in archaïsche literaire teksten, maar blijft onbegrijpelijk voor de meeste lezers.
- « Déjà »: is voldoende in de meeste gangbare zinnen, op voorwaarde dat de temporele betekenis duidelijk is door de rest van de zin.
De keuze van het synoniem hangt af van het gewenste taalregister. Een administratieve tekst kan « d’ores et déjà » probleemloos behouden. Een blogartikel of een professionele e-mail wint aan duidelijkheid met « dès maintenant ».
Gebruik « d’ores et déjà » in een zin: concrete voorbeelden
De uitdrukking wordt geplaatst waar het bijwoord « déjà » zou staan: tussen de hulpwerkwoord en het voltooid deelwoord, of aan het begin van de zin.
« De inschrijvingen kunnen d’ores et déjà aan het secretariaat worden doorgegeven. » Hier scheidt de uitdrukking het modale werkwoord « kunnen » van de infinitief, precies zoals « déjà » dat zou doen.
« D’ores et déjà, de prognosekalender integreert deze wijziging. » Geplaatst aan het begin van de zin en gevolgd door een komma, produceert het een aankondigingseffect dat typisch is voor administratieve stijl.
Daarentegen bevat een zin zoals « U kunt d’ores et déjà beginnen met het voorbereiden van uw documenten vanaf nu » een pleonasme: « d’ores et déjà » en « dès maintenant » drukken hetzelfde uit. Houd één of het ander, niet beide.
De uitdrukking behoudt al zijn legitimiteit in formeel geschreven Frans. De enige echte voorzorg is om temporele redundantie in dezelfde zin te vermijden, en te controleren of de apostrof, de -s van « ores » en het accent van « déjà » goed zijn geplaatst.
